Türkiye’de sosyal bilimlerin en hızlı gelişen alt disiplinlerinden biri kuşkusuz göç çalışmaları. Ardı ardına açılan göç konulu yüksek lisans ve doktora programları, göç alanında uzmanlaşan dernek ve vakıflar, konusu göç olan yüksek lisans ve doktora tezleri, hepsi bu artan ilginin göstergeleri. Bu popülaritenin en önemli sebebi kuşkusuz Suriyeli mültecilerin gelişiyle göç konusunun toplumun gündemine girmesi. Bugün göç uluslararası ilişkilerden, sosyolojiye, iktisat ve çalışma ekonomisinden hukuka pek çok disiplinin kesişim noktasında. Ancak, göç çalışmaları doğası gereği inter-disipliner olması gerekirken, bir bilimsel alt-disiplin olarak oldukça bölünmüş ve ayrışmış bir tablo sergiliyor. Bunda, Türkiye’de göç çalışmaları akademik topluluğunun henüz oluşum aşamasında olması ve kolektif üretim ve tartışma kanallarının kısıtlı olması da etkili.

Göç Araştırmacıları İçin Yaz Okulları Rehberi

Göç çalışmalarının ilk örnekleri Türkiye’den Avrupa’ya giden gurbetçiler konusunda oldu. Almanya başta olmak üzere Avrupa’ya giden emek göçü özellikle ekonomik boyutu ve işçi dövizlerinin ülke kalkınmasına etkileri açısından ele alındı. Türkiye’de modern göç araştırmalarının öncü isimleri arasında ilk olarak Nermin Abadan Unat’ı saymak gerekir. Bu öncü akademisyenlerden bir diğeri göç olgusunu sosyolojik bir bakışla ele alan Sema Erder oldu. İsveç’teki Türk göçmenleri getto kavramı çerçevesinde incelediği doktora tez [1] çalışmasından sonra, Türkiye’deki göç süreçlerini hem iç göç ve kentleşme, hem de yabancı göçmen grupları üzerinden incelemeye devam etti.

1990’lardan itibaren Türkiye’ye yönelen göçlerin hem sayısal olarak artışı, hem de çeşitlenmesi, üstüne üstlük 1989 ve 1991’de Bulgaristan ve Irak’tan iki önemli kitlesel sığınma hareketinin yaşanması, bugün göç çalışmaları alanının kıdemli hocaları olarak saydığımız isimlerin ilk çalışmalarının ortaya çıkmasıyla sonuçlandı. 1990’larda siyaset bilimi ve uluslararası ilişkiler yaklaşımıyla konuyu ele alan Kemal Kirişçi[2], demografi ve uluslararası ilişkiler kesişiminden konuya yaklaşan Ahmet İçduygu[3], etnisite ve zorunlu göç bağlamında çalışan İbrahim Sirkeci[4], diasporada kültür ve kimlik inşasına odaklanan Ayhan Kaya[5] sayılabilir.[6] Burada dikkat çekici noktalardan biri bu sayılan isimlerin çoğunun yurtdışında eğitim görmüş olması ve bu öncüler arasında kadın akademisyenlerin hiç de azımsanmayacak sayıda olmasıdır.   

Bu öncü araştırmacıları takiben, benim 2.kuşak göç araştırmacıları olarak adlandırdığım yeni bir sosyal bilimci kuşağı 2000’ler boyunca Türkiye’ye yönelik göç hareketlerinin yeni boyutlarını incelemeye başladı. 2002-2012 arası olarak adlandırabileceğimiz bu on yıllık dönemde Koç Üniversitesi bünyesinde kurulmuş olan MiReKoç araştırma merkezinin olumlu bir etkisi oldu.[7] Bu yıllarda yürütülen araştırmaların önemli bir kısmı uluslararası göç olgusunun yoğunlaştığı İstanbul kenti odaklı oldu. Sığınmacılar, düzensiz göçmenler, emek göçü, Ege ve Akdeniz sahillerine yönelen Avrupalı göçü, iltica hukuku ve benzeri başlıklardan da görüleceği üzere tematik ve kavramsal açıdan çeşitlenmiş zengin bir tablo ortaya çıktı.

2013’ten itibaren, bu kez Suriyeli mülteciler göç araştırmalarının başat ve tekel konusu haline geldi. Son beş yılda, Suriyeli mültecilerle ilgili eğitime erişimden, iş gücü piyasalarına entegrasyonuna kadar pek çok alt başlıkta, burada sayılamayacak kadar çok sayıda araştırma yürütüldü. Sadece 2016-2017’de, Türkiye üniversitelerinde göç konusunda 130’dan fazla yüksek lisans ve doktora tezi yazıldı. Suriyeli mültecilerin daha önce görülmedik büyüklükteki sayılarının da etkisiyle ilk kez İstanbul dışında da önemli araştırmalar yürütüldü. 3. kuşak göç araştırmacıları olarak tarif edebileceğimiz bu grupta öncekilere kıyasla hem akademik disiplin, hem de çalışılan kurum açısından çok daha çeşitlenmiş bir profil gözlenmektedir.   

Türkiye’de Göç Araştırmaları Yapan Kuruluşlar

Şu anda, Türkiye’de göç çalışmaları alanında çok başarılı bazı akademisyen ve araştırmacılar olsa da, henüz gelişmiş bir bilimsel topluluktan bahsetmek mümkün değildir. Hızla açılan araştırma merkezleri, göç konulu yüksek lisans ve doktora programları şimdilik kolektif bir etki yaratmaktan uzak görünmektedir. Yürütülen araştırmaların ve ortaya çıkan akademik ürünlerin önemli bir kısmı henüz bilimsel nitelik ve etik kriterler açısından tatmin edici olmaktan uzaktır. Bunun başlıca sebeplerinden biri göç alanında uzmanlaşmış ve gençleri yetiştirebilecek kapasitedeki akademik personelin sayıca az olması, diğeri de genç araştırmacıları bir araya getirebilecek organizasyonların sınırlı olmasıdır.

Önümüzdeki dönemde bu eksikler giderilir ve ortak çalışmalar yürütebilecek kurumsal mekanizmalar kurulabilirse, göç araştırmaları Türkiye sosyal bilimlerinde parmakla gösterilecek ve böylece yurt dışında da ses getirecek bir alan olacaktır.

 

Kaynaklar

[1] Erder, S. (1986). Refah Toplumunda “Getto” ve Türkler. Teknografik Matbaacılık, İstanbul, (s 9);  KÖKSAL, S. E. (1993). Uluslararası Göç Sürecinde Kadının Gündeme Gelişi ve “Getto”daki Kadın. Kadın Araştırmaları Dergisi, (1); Erder, S. (1997). Kentsel gerilim. Enformel iliski aglari alan arastirmasi. Sema Erder-1. baski-Ankara: Um: ag

[2] Kirişçi, K. (1995). Post second World War immigration from Balkan countries to Turkey. New Perspectives on Turkey12, 61-77.

[3] İçduygu, A. (1996). Transit migrants and Turkey. Bogazici Journal Review of Social, Economic and Administrative Studies10(1-2), 127-142.

[4] Sirkeci, I. (1996). Migration, Ethnicity and Conflict (Doctoral dissertation, University of Sheffield);  Icduygu, A., & Sirkeci, I. (1998). Cumhuriyet Donemi Turkiyesi’nde Goc Hareketleri’in 75 Yilda Koylerden Sehirlere. Istanbul: Tarih Vakfi Yurt Yayinlari.

[5] Kaya, A. (1998). Multicultural clientelism and Alevi resurgence in the Turkish diaspora: Berlin Alevis. New perspectives on Turkey18, 23-49. Kaya, A. (1997). Constructing diasporas: Turkish hip-hop youth in Berlin (Doctoral dissertation, University of Warwick).

[6] Göç çalışmalarında hukuki boyutu ele alan çok sayıda isim de var tabi. Ama hukuk benim uzmanlık alanım dışında kaldığı için bu önemli altbaşlığı göç ve hukuk uzmanlarına bırakıyorum.

[7] Mirekoç bünyesinde desteklenmiş göç araştırma projeleri için bkz. https://mirekoc.ku.edu.tr/research-and-training/past-projects/